తెలుగు వర్ణ నిర్మాణం (phonology) – రెండవ భాగం

గమనిక: ఈమాట సంపాదకులు సురేశ్ కొలిచాల గారు రాసిన ఈ వ్యాసం యొక్క మొదటి భాగం అతిథి శీర్షికన ఈ నెల ఏడవ తేదీన ప్రచురించబడింది.

హల్లులలో ప్రయత్న భేదాలు

గాలిని నిరోధించడంలో ఉండే ప్రయత్న భేదాలను బట్టి హల్లులను ఇంకా సూక్ష్మంగా విభజించవచ్చు.

స్పర్శాలు (stops/plosives):

గాలిని క్షణకాలం పూర్తిగా నిరోధించి విడవడం వల్ల ఏర్పడే ధ్వనులు స్పర్శాలు.
సంస్కృత వర్ణమాలలో క నుండి భ- వరకు ఉన్న అక్షరాలు స్పర్శాలు.

అనునాసికలు (nasals):

ఆస్య వివరం ద్వారా కాక, నాసికా వివరం ద్వారా వెలువడే ధ్వనులు అనునాసికలు. సంస్కృతంలో ఙ, ఞ, ణ, న, మ లు అనునాసికలు. [ప] ధ్వని, [మ] ధ్వని రెండూ ఓష్ఠ్యాలే అయినా, [మ] పలికేటప్పుడు గాలి ముక్కుద్వారా వెలువడుతుంది. [ప] నోటి ద్వారా పలికే స్పర్శం.

ఊష్మాలు (fricatives):

స్థానిక నిరోధం లేకుండా గాలి స్థానకరణాల గుండా ఒరుసుకొని వచ్చే ధ్వనులు ఊష్మాలు. సంస్కృతంలో శ, ష, స, హ లు ఊష్మాలు. స్పర్శాలకు, ఊష్మాలకు తేడా తెలియాలంటే తస, తస అంటూ [త], [స] ధ్వనులను వెంట వెంటనే పలికి ఆ ఉచ్చారణలో వ్యత్యాసాన్ని గమనించండి. రెండూ దంత్యాలే అయినా, [త] ధ్వని స్పర్శం [స] ధ్వని ఊష్మం.

అంతస్థాలు (approximants):

ఊష్మాల కున్నంత ఒరిపిడి లేకుండా గాలి జారిపోయే ప్రయత్నం వల్ల ఏర్పడే ధ్వనులు అంతస్థాలు. భాషలో ఇవి కొన్నిచోట్ల అచ్చులుగానూ, కొన్ని చోట్ల హల్లులుగాను ప్రవర్తిస్తాయి. సంస్కృతంలో య, ర, ల, వ లు అంతస్థాలు. అమెరికన్ ఇంగ్లీష్ లో butter అన్న పదాన్ని ఉచ్చరించేటప్పుడు చివరి “ర”కారం మన “ఋ” అన్న అచ్చు ధ్వని లాగే పలుకుతారు. అలాగే, little అన్న పదంలో చివరి ల-కారం మన ఌ-కారంలాగే పలుకుతారు.

ఇవి కాక సామాన్య ప్రయత్న భేదాలు అల్పప్రాణ, మహాప్రాణాలు, శ్వాస, నాదాలు అని నాలుగు విధాలు.

అల్పప్రాణాలు (unaspirated):

మామూలుగా స్వాభావికోచ్చారణలో వదిలే గాలి “అల్పప్రాణం”.

మహాప్రాణాలు (aspirated):

మామూలు కంటే ఎక్కువ ఒత్తిడితో వెలువడిన ఊపిరి “మహాప్రాణం”. “క” అల్పప్రాణం అయితే, “ఖ” మహాప్రాణం. నోటికెదురుగా చేతిని ఉంచి “క” ధ్వనిని, “ఖ” ధ్వనిని పలికి చూసుకుంటే ఈ రెండు ప్రయత్నాల మధ్య తేడా తెలుస్తుంది.

శ్వాసాలు (voiceless):

నాద తంత్రులను కంపింపజేయకుండా వెలువడే ఊపిరిని శ్వాస అంటారు. క, చ, ట, త, ప లు శ్వాసాలు.

నాదాలు (voiced):

నాద తంత్రులను కంపింపజేస్తూ వెలువడే ఊపిరి నాదం. నాద ధ్వనులను పలికేటప్పుడు రెండు చెవులు మూసుకుంటే “గుయ్” మని వినిపిస్తుంది. గ, జ, డ, ద, బ లు నాద ధ్వనులకు ఉదాహరణలు.

అచ్చులలో భేదాలు

అచ్చులను పలికేటప్పుడు గాలిని నిరోధించే ప్రయత్న భేదాలేమీ ఉండవని ముందే చెప్పుకున్నాం కదా. అయితే నాలిక స్థానాలలో అంతరాలను బట్టి పెదవుల సహాయం ఉనికి లేములను బట్టి అచ్చులను వేర్వేరు ధ్వనులుగా ఉచ్చరిస్తాము. అచ్చులను పలకడంలో ఈ కింది లక్షణాలు ప్రధానమైన వ్యత్యాసాలకు కారణాలు:

నాలిక ఎత్తు (vowel height): వేర్వేరు అచ్చులను పలికేటప్పుడు నాలిక అంగిలి (roof of mouth) వైపు వేర్వేరు ఎత్తులలో లేచి నిలుస్తుంది. ఉదాహరణకు ఇది అన్న పదంలో ఇ-కారాన్ని పలికేటప్పుడు నాలిక అంగిలిని దాదాపు తాకేంతగా లేచి నిలుస్తుంది. అది అన్న పదంలో అ-కారాన్ని పలికినప్పుడు మాత్రం నాలిక అడుగునే ఉండిపోతుంది. అడుగునే ఉన్న స్థానాన్ని వివృతమని (open), పూర్తిగా అంగిలిని తాకేంత ఎత్తు ఉన్నప్పుడు సంవృతమని (close) సాంప్రదాయకంగా పిలుస్తారు. ఈ రెంటికి మధ్యస్థంగా ఉన్న స్థానాలను అర్ధ వివృతమని (half-open), అర్ధ సంవృతమని (half-close) అంటారు.
నాలిక వెనుకపాటు (vowel backness): పైన చెప్పిన నాలిక స్థానం ఎత్తులోనే కాక ముందు వెనుకలుగా కూడా మార వచ్చు. ఇ-కారాన్ని పలికేటప్పుడు నాలిక దంతాలకో, కఠిన తాలువుకో దగ్గరిగానూ, ఉ-కారాన్ని పలికేటప్పుడు మృదుతాలువుకి దగ్గరిగా ఉంటుందని గమనించ వచ్చు. ఆస్య వివరంలో నాలిక ముందుగా ఉన్నప్పుడు పలికే అచ్చులను అగ్రాచ్చులని (Front vowels) లేదా తాలవ్యాచ్చులని, వెనుక ఉన్నప్పుడు పలికే అచ్చులను కంఠ్యాచ్చులని (Back vowels) పిలుస్తారు.

పెదవుల సహాయం (unrounded vs. rounded):
పలికేటప్పుడు పెదవుల ఉపయోగాన్ని బట్టి అచ్చులు ఓష్ఠ్యాలు, నిరోష్ఠ్యాలని రెండు రకాలు. ఉ-కారాన్ని, ఒ-కారాన్ని పలికేటప్పుడు పెదవులను గుండ్రంగా చుట్టి పలుకుతాం. అదే అ-కారాన్ని, ఇ-కారాన్ని పలికేటప్పుడు మాత్రం పెదవుల్ని అలా గుండ్రంగా చుట్టి ఉంచం. ఇ-కారం పలికినప్పుడు నాలిక ముందుగా ఉండి పెదవులను చిరునవ్వు నవ్వినప్పుడు ఉంచినట్టుగా విశాలంగా ఉంచుతాం కాబట్టే, ఫోటో తీసుకునేటప్పుడు “cheese” అనమని చెబుతూ ఉంటారు.

తెలుగులో వర్ణ సమామ్నాయం (Phonology of Telugu)

ధ్వని (phone) – వర్ణం (phoneme)

స్థాన, కరణ, ప్రయత్న భేదాలను బట్టి, స్థాయి, స్వరోచ్చారణను బట్టి మనం వెయ్యికి పైగా విభిన్న ధ్వనులను ఉచ్చరించవచ్చు. అయితే, అన్ని భాషలలోనూ అన్ని భేదాలు ప్రధానం కాదు. ఉదాహరణకు [v] మరియు [w] ధ్వనులలో తేడా ఇంగ్లీష్ భాషలో ప్రధానం. vent, went అన్న పదాలను పలకడంలో తేడా ఇంగ్లీష్ మాతృభాష అయిన వారికి స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. భారతీయ భాషలు మాట్లాడే వారికి ఆ తేడా అప్రధానం. మన భాషలలో ఆ రెండు ధ్వనులలో ఏ ధ్వనిని ఉచ్చరించినా అర్థం మారదు. అంటే ప్రతి భాషలోనూ భిన్నార్థస్ఫూరకమైన ధ్వనులు నియతంగానే ఉంటాయి. ఆ ధ్వనులనే వర్ణాలు అంటారు.

తెలుగు వర్ణ నిర్మాణాన్ని.ఈ క్రింది పట్టికలలో చూపిన విధంగా సంగ్రహించవచ్చు.

పైన చెప్పినట్టుగా, అచ్చుల ఉచ్చారణ స్థాన భేదాన్ని బట్టి కంఠ్యాచ్చులు (back vowels) అని తాలవ్యాచ్చులని (front vowels) రెండు రకాలు. అ, ఉ, ఒ లు కంఠ్యాచ్చులు. ఇ, ఎ, æలు తాలవ్యాచ్చులు. ఎ, ఒ కారాలకు సంస్కృతంలో లేని దీర్ఘ హ్రస్వ భేదం తెలుగులో కనిపిస్తుంది.

.

పైన చూపిన హల్లుల వర్ణ నిర్మాణం సంస్కృత వర్ణ సమామ్నాయమే అయినా, తెలుగు భాషలోని హల్లులను వర్ణించడానికి ఇది సరిపోతుంది. గత రెండు వేల సంవత్సరాలుగా సంస్కృత పోషణలో పెరిగినా, తెలుగు భాష జన్మతః ద్రావిడ భాషా కుటుంబానికి చెందింది కాబట్టి, సంస్కృతంలో లేని ప్రత్యేక వర్ణాలు తెలుగులో ఉన్నాయి. అలాగే సంస్కృతంలో ఉన్న అల్ప-మహాప్రాణాల భేదం అచ్చ తెలుగు పదాలో దాదాపు లేదనే చెప్పాలి. అదీగాక, సంస్కృత వ్యాకర్తలు పేర్కొన్న ఉచ్చారణకు, తెలుగు ఉచ్చారణకు కొన్ని వర్ణాలలో వ్యత్యాసం ఉంది. అవన్నీ వివరించాలంటే మరో వ్యాసమే అవుతుంది కాబట్టి, తెలుగులో ప్రత్యేక వర్ణాలను క్లుప్తంగా వివరించి ఈ వ్యాసాన్ని ముగిస్తాను.

తెలుగులో ప్రత్యేక వర్ణాలు

• ళ –స్థానం: మూర్ధం కరణం: మడత వేసిన నాలిక కొన. ప్రయత్నం: పార్శ్వికం. దీన్నే మూర్ధన్య ల అంటారు.
• ఱ- స్థానం: దంతమూలీయం కరణం: నాలిక కొన. ప్రయత్నం: అధిక కంపితం
• ೞ – మూర్ధం, కరణం: మడత వేసిన నాలిక కొన, ప్రయత్నం-అంతస్థం. తమిళ(తమిೞ అని రాయాలి) భాషలో ఇంకా వాడుతున్న ఈ వర్ణం తెలుగు శాసనాలలో 12వ శతాబ్దందాకా కనిపించేది.

æ – “పాడాడు”, “చెప్పాడు”, “చూపాడు”, “చేసాడు”, ” రాసాడు”, “చూపాడు” అన్న పదాలలో రెండవ అచ్చు ఇంగ్లీష్ భాషాపదాలైన bank,sad లలో వినిపించే æ [[Near-open front unrounded vowel]]ధ్వనియే. చారు, తాటాకు అన్న శబ్దాలలో కూడా ఈ ధ్వనిని వాడుతాము. రాయలసీమ ఉచ్చారణలో ఈ ధ్వని తరుచుగా పదాంతాలలో వినిపిస్తుంది. ఈ ధ్వనిని సూచిస్తూ రాయటానికి తెలుగులో ప్రత్యేక లిపిసంకేతం లేదు. అయితే, శాసనాలలో కనిపించే పళ్యాలు, చెల్యలు, మొదలైన పదాల ఆధారంగా ఈ ధ్వని 12 వ శతాబ్దం నుండి తెలుగులో వాడుకలోఉన్నట్టు మనకు తెలుస్తోంది. అంటే, తెలుగులో అంతర్గత ధ్వని పరిణామాలవల్లనే ఈ ధ్వని ఉత్పన్నమైయ్యింది గాని అన్య భాషాప్రభావం (ఆంగ్ల భాషాప్రభావం) వల్ల కాదని చెప్పవచ్చును.

ఉపసంహారం

గత రెండు వందల సంవత్సరాలుగా భాషాశాస్త్రం చాలా అభివృద్ధి చెందినా మిగిలిన భాషలతో పోల్చిచూస్తే తెలుగు భాష, చరిత్రలకు సంబంధించిన కృషిచాలా తక్కువేనని చెప్పాలి. భాషాశాస్త్ర దృష్టితో తెలుగుభాషపై అంతర్జాతీయ స్థాయిలో పరిశోధనలు చేసిన వారిలో చెప్పుకోదగ్గవారు భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి గారొక్కరే. ఎమెనో, బరోల పుణ్యమా అని మనకు ద్రావిడ భాషా వ్యుత్పత్తి నిఘంటువు లభ్యమౌతుంది. అయితే, ఇందులో చారిత్రాత్మకంగా ఏ పదాన్ని ఏ భాషలో ఏ అర్థంలో ఉపయోగించారన్న వివరణలు లేవు. తెలుగు భాషకు చారిత్రాత్మక నిఘంటువు నిర్మించే కృషి కూడా జరగలేదు. మన పూర్వ కవుల పదప్రయోగ కోశాలు లేవు. ఇవన్నీ భాషా పరిశోధనలకు అవసరమైన మౌలిక గ్రంథాలు. కనీసం, సామాన్య పాఠకుడికి అవసరమైన ఒక ప్రామాణికమైన సమగ్ర నిఘంటువు కూడా తెలుగు భాషకు లేకపోవడం శోచనీయం. యూనికోడ్ తో శక్తిమంతమైన తెలుగు వెబ్‌జైన్లు, బ్లాగులు, వికీపీడియా, విక్షనరీల ద్వారా ఈ వనరుల లోటును కొంత భర్తీ చెయ్యవచ్చు అనే నమ్మకం ఉన్నా, తెలుగు సాహిత్యాన్ని, భాషనీ కాపాడుకోవటానికి కొంతమంది ఔత్సాహికులు తీరిక వేళల్లో చేసే ఈ కృషి సరిపోదు. మన భాషా, చరిత్ర, సంస్కృతుల అధ్యయనానికి ఉన్నత స్థాయి పరిశోధనలకు వీలుకల్పించే బృహత్ ‌ప్రాజెక్టులను రూపొందించి అమలు చెయ్యాల్సిన బాధ్యత, స్థోమత తెలుగు దేశంలోని యూనివర్సిటీలదేనని ప్రత్యేకంగా చెప్పవలసిన అవసరం లేదు.

కృతజ్ఞతలు

• Special thanks are due to Cindy Williams, Linguistics Coordinator SIL-Mexico for granting me permission to modify and use images from her website.
• ఈ వ్యాసానికి ఎంతగానో ఉపయోగపడ్డ “భాషాశాస్త్ర పారిభాషిక పదకోశం” పుస్తకాన్ని నాకందజేసిన పద్మ ఇంద్రగంటి గారికి
• నా వ్యాసం మొదటి ప్రతిని సమీక్షించి సూచనలు అందజేసిన రానారె గారికి
• ఈ వ్యాసం రాయమని నన్ను ప్రోత్సహించి, ఆలస్యం చేసినా మన్నించి ఓపిగ్గా ఎదురుచూసిన పొద్దు సంపాదకులకు

ఉపయుక్త గ్రంథాలు

1. భాష, సమాజము, సంస్కృతి – భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి
2. Dravidian languages – Bhadriraju Krishnamurti
3. Who Inspired Panini? Reconstructing the Hindu and Buddhist Counter-Claims Madhav M. Deshpande, Journal of the American Oriental Society, Vol. 117, No. 3 (Jul. – Sep., 1997), pp. 444-465
4. 1994. “Ancient Indian Phonetics.” In The Encyclopedia of Language and Linguistics, Volume 6, pp. 3053-3058. Oxford: Pergamon Press
5. Bad Grammar in Context [http://archimedes.fas.harvard.edu/mdh/bad-grammar.pdf]
6. Wikipedia: List of phonetic topics [[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_phonetics_topics]]